1 września 2026 roku Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej otwiera nabór w programie „Poprawa efektywności energetycznej budynków edukacyjnych” — 2 miliardy złotych z Funduszu Modernizacyjnego na termomodernizację szkół, przedszkoli i centrów kształcenia zawodowego. Dla większości samorządów to prosty rachunek: mamy szkołę do ocieplenia, składamy wniosek, dostajemy dotację. I już na starcie muszę tę logikę zepsuć: dofinansowanie termomodernizacji szkół w tym programie nie jest premią za sam fakt ocieplenia budynku — o tym, czy wyniesie 49%, czy 85% kosztów kwalifikowanych, decyduje wyłącznie to, ile z dziesięciu możliwych punktów zdobędzie wniosek. A próg tej gry NFOŚiGW zmienił dosłownie kilka tygodni przed startem naboru.
Jako audytor regularnie analizujący dokumentację programów priorytetowych NFOŚiGW, prześledziłem też wyniki konsultacji społecznych do tego programu — kilkaset uwag zgłoszonych przez gminy, powiaty, szkoły społeczne i organizacje oświatowe między styczniem a lutym 2026 r. Dwie zmiany, które z nich wyszły, są na tyle istotne, że warto je znać, zanim ktokolwiek zacznie pisać wniosek.
Budżet programu to 2 000 000 000 zł, z czego 1,8 mld zł na formy bezzwrotne (dotacje) i 200 mln zł na formy zwrotne (pożyczki). Program realizowany jest ze środków Funduszu Modernizacyjnego w latach 2026–2030, przy czym umowy o dofinansowanie podpisywane będą do 31.12.2029 r., a środki wydatkowane do 31.12.2030 r. Okres kwalifikowalności kosztów zaczyna się 1.11.2026 r.
Beneficjentami są jednostki samorządu terytorialnego — to bez zmian od pierwszej wersji programu. Zmieniło się natomiast to, kto poza JST może dziś aplikować: w wyniku konsultacji NFOŚiGW rozszerzył katalog o „inne osoby prawne będące organem prowadzącym szkołę lub placówkę” — czyli fundacje, stowarzyszenia i szkoły społeczne prowadzące placówki publiczne i niepubliczne. W projekcie ze stycznia 2026 r. tej możliwości jeszcze nie było — o jej wprowadzenie wnioskowało w konsultacjach kilkanaście szkół społecznych i organizacji oświatowych z całej Polski, m.in. Społeczne Towarzystwo Oświatowe.
Zakresem programu objęte są budynki szkół, przedszkoli, placówek kształcenia ustawicznego, centrów kształcenia zawodowego i branżowych centrów umiejętności (zgodnie z Ustawą z dnia 14 grudnia 2016 r. — Prawo oświatowe, art. 2 ust. 1, 2 i 4). Warunek wejścia jest identyczny jak przy każdym programie tego typu: zakres modernizacji musi wynikać z audytu energetycznego wykazującego minimum 30% redukcji zapotrzebowania na energię pierwotną i minimum 25% redukcji energii końcowej względem stanu istniejącego. To bilet wstępu, nie cel — realny poziom, jaki trzeba osiągnąć, żeby dotacja się opłacała, jest znacznie wyższy.
Ten próg — 7 punktów — to pierwsza z dwóch zmian wprowadzonych po konsultacjach. W projekcie programu ze stycznia 2026 r. próg dla 85% dotacji wynosił 8 punktów. Po tym, jak w konsultacjach wielokrotnie podnoszono, że jest zbyt wyśrubowany, NFOŚiGW obniżył go do 7. Różnica jednego punktu na inwestycji za kilka milionów złotych to setki tysięcy złotych z budżetu samorządu — dlatego warto rozłożyć te dziesięć kryteriów na czynniki pierwsze:
- redukcja zapotrzebowania na energię pierwotną (Ep) powyżej 50% — 1 pkt;
- standard EKH+W (energia końcowa na ogrzewanie, wentylację i c.w.u.) na poziomie ≤85 kWh/m²·rok, potwierdzony świadectwem charakterystyki energetycznej — 1 pkt;
- współpracujące OZE produkujące energię elektryczną (fotowoltaika, turbiny wiatrowe) — 1 pkt;
- magazyny energii współpracujące z instalacją OZE — 1 pkt;
- wymiana lub modernizacja nieefektywnego głównego źródła ciepła — 1 pkt;
- wentylacja mechaniczna, w tym z odzyskiem ciepła — 1 pkt;
- system monitorowania stężenia CO₂ w salach dydaktycznych — 1 pkt;
- zintegrowany system zarządzania energią (BMS/EMS) — 1 pkt;
- zwiększenie dostępności obiektu dla osób z niepełnosprawnościami — 1 pkt;
- rozwiązania proekologiczne (niebiesko-zielona infrastruktura, gospodarka obiegu zamkniętego) — 1 pkt.
Warto zestawić próg EKH+W ≤85 kWh/m²·rok z analogicznym kryterium w równoległym programie NFOŚiGW dla szpitali, gdzie granica leży na poziomie 210 kWh/m²·rok. Szkoła pracuje inaczej niż szpital — bez całodobowego obciążenia i bez wysokiego zużycia ciepłej wody użytkowej — więc NFOŚiGW postawił budynkom edukacyjnym wymóg nieporównywalnie ostrzejszy. To nie jest próg, który spełni samo ocieplenie ścian i wymiana okien.
Konstrukcja programu przewiduje trzy odrębne tryby naboru, z których każdy prowadzi do innej intensywności wsparcia. Dla większości projektów — nabór ciągły konkurencyjny — obowiązuje opisana wyżej punktacja: 49% przy 5–6 punktach, 85% od 7 punktów wzwyż.
Równolegle NFOŚiGW planuje odrębne nabory ciągłe, niekonkurencyjne, dla dwóch szczególnych typów przedsięwzięć, które w ogóle nie przechodzą przez ocenę punktową. Pierwszy to inwestycje likwidujące nieefektywne źródło ciepła na stałe paliwa kopalne — tu dotacja automatycznie wynosi 85% kosztów kwalifikowanych, niezależnie od pozostałego zakresu prac. Drugi to przedsięwzięcia realizowane w formule ESCO/EPC (Energy Performance Contracting), czyli takie, w których wyspecjalizowana firma finansuje i realizuje modernizację, a jej wynagrodzenie rozliczane jest z gwarantowanych oszczędności energii. Tu dotacja pozostaje na poziomie 49%, ale znika limit jednostkowego kosztu kwalifikowanego (2 000 zł za m² powierzchni o regulowanej temperaturze, obowiązujący w pozostałych ścieżkach), a uzupełniające finansowanie pożyczkowe może sięgnąć 100% kosztów kwalifikowanych zamiast standardowych 85%.
To inna konstrukcja niż w równoległym programie dla szpitali, gdzie placówki powyżej I poziomu zabezpieczenia są formułą ESCO/EPC związane obowiązkowo. W programie dla szkół to wybór, nie przymus — samorząd może zdecydować, którą z trzech ścieżek finansowania wybiera, zależnie od tego, czy w budynku jest jeszcze nieefektywne źródło ciepła na węgiel lub inne paliwo kopalne, czy zależy mu na uniknięciu limitu kosztu jednostkowego, czy woli grać o pełną punktację w naborze konkurencyjnym.
Pożyczka uzupełniająca — niezależnie od ścieżki — ma oprocentowanie stałe 1%, okres finansowania do 15 lat i karencję w spłacie kapitału do 12 miesięcy od zakończenia inwestycji. Nie ma obowiązku łączenia dotacji z pożyczką.
Poza obniżeniem progu punktowego i rozszerzeniem katalogu beneficjentów, w konsultacjach padło sporo propozycji, które NFOŚiGW odrzucił — i ich odrzucenie mówi tyle samo o programie, co przyjęte zmiany. Fundusz nie zgodził się na podniesienie minimalnego progu redukcji energii pierwotnej z 30% do 60%, argumentując, że konstrukcja punktacji i tak premiuje głęboką termomodernizację, a wyższy próg wejścia wykluczyłby część projektów z gry. Odrzucono też pomysł uczynienia magazynów energii obowiązkowymi (zamiast punktowanymi) oraz propozycję zmiany wskaźnika celu programu z „liczby budynków” (420 sztuk) na „powierzchnię zmodernizowaną do standardu nZEB” — NFOŚiGW wskazał, że program ma charakter krajowy i nie różnicuje wsparcia dla małych szkół wiejskich względem dużych zespołów miejskich.
Jedna uwaga zasługuje na osobne zdanie, bo dotyka realnego problemu w salach lekcyjnych: kilka podmiotów wskazywało, że wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła — kluczowa dla jakości powietrza po uszczelnieniu budynku — powinna być obowiązkowa, a nie warta tyle samo punktów co np. nasadzenia zieleni. NFOŚiGW uwagę przyjął tylko częściowo: nie wprowadził obowiązku, ale utrzymał wentylację jako osobne kryterium punktowe, argumentując zróżnicowaniem uwarunkowań budynkowych.
Niezależnie od wybranej ścieżki finansowania, fundamentem całego wniosku jest audyt energetyczny ex-ante — to on wyznacza zakres inwestycji, przesądza o liczbie zdobytych punktów i określa poziom redukcji Ep oraz Ek, który trzeba potem potwierdzić audytem ex-post po realizacji. Do tego dochodzi obowiązkowa ekspertyza ornitologiczna i chiropterologiczna przed rozpoczęciem prac, udokumentowane prawo do dysponowania nieruchomością dla 100% zakresu inwestycji oraz zgodność z zasadą DNSH („nie czyń poważnych szkód środowisku”).
Koszty kwalifikowane muszą co do zasady wynikać z audytu energetycznego — wyjątkiem są elementy realizujące szersze cele Europejskiego Zielonego Ładu (zielone dachy i ściany, elektromobilność, gospodarka obiegu zamkniętego, dostępność, cyfryzacja budynku), które kwalifikują się do 15% kosztów przedsięwzięcia nawet bez powiązania z audytem. Koszty zarządzania inwestycją są niekwalifikowane poza wyjątkami (m.in. inwestycje ESCO/EPC lub likwidujące źródła kopalne), gdzie limit wynosi 5% kosztów kwalifikowanych. Instalacja lub modernizacja źródeł ciepła na paliwa kopalne nie kwalifikuje się do dofinansowania w żadnym wariancie.
Mówiąc wprost: dobrze policzony audyt energetyczny to nie formalność do odhaczenia, tylko dokument, który przesądza, czy samorząd dostanie 49%, czy 85% z budżetu inwestycji wartej często kilkanaście milionów złotych. W audytach efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej — w tym budynków oświatowych — Optima RES pracuje bezpośrednio z audytorem prowadzącym od pierwszej rozmowy do odbioru raportu, bez warstwy pośredników, co przy naborach ciągłych ma znaczenie równie duże, co sama treść dokumentu.
Program NFOŚiGW „Poprawa efektywności energetycznej budynków edukacyjnych” to 2 miliardy złotych, ale dofinansowanie termomodernizacji szkół rozstrzyga się tu na dziesięciu punktach, nie na metrach ocieplenia. Poniżej 5 punktów wniosek jest odrzucany, przy 5–6 punktach dotacja wynosi 49%, dopiero od 7 punktów — próg obniżony w konsultacjach z pierwotnych 8 — rośnie do 85%. Obok ścieżki punktowej istnieją dwie alternatywy: automatyczne 85% dla inwestycji likwidujących źródła ciepła na paliwa kopalne oraz formuła ESCO/EPC bez limitu kosztu jednostkowego. Katalog beneficjentów, wcześniej ograniczony do samorządów, objął też fundacje, stowarzyszenia i szkoły społeczne prowadzące placówki oświatowe. Nabór startuje 1 września 2026 r. — a wspólnym mianownikiem każdej z trzech ścieżek jest jedno: dobrze policzony audyt energetyczny ex-ante, który powinien powstać jako pierwszy krok, nie ostatni.
Więcej o łączeniu termomodernizacji z odnawialnymi źródłami energii piszemy w artykule o dofinansowaniach na termomodernizację i OZE, a interpretację wskaźników Ep, Ek i Eu wyjaśniamy w tekście o energii budynku. Pełne dokumenty programowe dostępne są na stronie NFOŚiGW.
Planujesz udział w programie NFOŚiGW dla budynków edukacyjnych i potrzebujesz audytu energetycznego ex-ante? Napisz na biuro@optimares.pl lub zadzwoń: 781 456 538.
