Energia użytkowa (EU) to ciepło, którego budynek potrzebuje, żeby utrzymać w pomieszczeniach wymaganą temperaturę i przygotować ciepłą wodę. Energia końcowa (EK) to energia, którą trzeba do budynku dostarczyć, czyli EU powiększona o straty instalacji i źródła ciepła. Energia pierwotna (EP) to nieodnawialna energia potrzebna, żeby tę energię końcową wytworzyć i dowieźć do budynku. Wszystkie trzy podaje się w kWh na metr kwadratowy powierzchni o regulowanej temperaturze na rok, kWh/(m²·rok). Liczy się je według rozporządzenia Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (Dz.U. 2015 poz. 376, ze zm.). W skrócie: EU mówi o izolacyjności budynku, EK o instalacji i rachunkach, EP o paliwie.
Jako audytorzy często słyszymy: który z tych wskaźników jest najważniejszy? Zależy, po co pytasz. Kredyt ekologiczny patrzył na EP, premia termomodernizacyjna patrzy na energię dostarczaną do budynku, kupujący mieszkanie na rachunki. Poniżej po kolei, ze wzorami i przykładem.
Czym różni się energia użytkowa, końcowa i pierwotna?
| Wskaźnik | Co obejmuje | Jednostka | Od czego zależy |
|---|---|---|---|
| EU – energia użytkowa | ciepło potrzebne w pomieszczeniach: ogrzewanie z wentylacją i ciepła woda (w budynkach niemieszkalnych także chłodzenie) | kWh/(m²·rok) | izolacyjność przegród, szczelność, wentylacja, klimat, sposób użytkowania |
| EK – energia końcowa | energia dostarczona do budynku, czyli EU powiększona o straty wytwarzania, przesyłu, akumulacji i regulacji | kWh/(m²·rok) | EU oraz sprawność źródła ciepła i całej instalacji |
| EP – nieodnawialna energia pierwotna | energia z zasobów nieodnawialnych potrzebna, żeby wytworzyć i dostarczyć EK | kWh/(m²·rok) | EK oraz rodzaj nośnika energii (współczynnik wi) |
Przykład krok po kroku (dane przykładowe: budynek wielorodzinny, Af = 2 000 m², kocioł gazowy kondensacyjny, liczymy samo ogrzewanie):
- EU = 280 000 kWh/rok / 2 000 m² = 140 kWh/(m²·rok).
- Sprawność całkowita ηH,tot = 0,95 (wytwarzanie) · 0,75 (regulacja, przesył, akumulacja) = 0,7125, więc EK = 140 / 0,7125 = 196,5 kWh/(m²·rok).
- Gaz ziemny spalany w budynku ma wi = 1,10 (tabela 1 rozporządzenia Dz.U. 2015 poz. 376, w brzmieniu nadanym Dz.U. 2023 poz. 697), więc EP = 196,5 · 1,10 = 216,1 kWh/(m²·rok).
Ten sam budynek z czterema innymi źródłami ciepła liczymy niżej, w przykładzie obliczeniowym.
Energia użytkowa
Zacznijmy od pomieszczenia. Ściany, dach, okna i wentylacja wypuszczają ciepło. Słońce i ludzie część go oddają. Różnica to energia, którą trzeba w ciągu roku dostarczyć do pomieszczeń, żeby było w nich ciepło. To jest energia użytkowa. Nie zależy od tego, czym grzejesz. Zależy od izolacyjności przegród, szczelności, wentylacji i klimatu.
Wskaźnik liczy się wzorem (załącznik nr 1, pkt 2.1):
EU = Qu / Af
- Qu – roczne zapotrzebowanie na energię użytkową, kWh/rok (ogrzewanie z wentylacją i ciepła woda; w budynkach niemieszkalnych także chłodzenie),
- Af – powierzchnia pomieszczeń o regulowanej temperaturze powietrza, m².
Poziom wskaźnika energii użytkowej to informacja o izolacyjności budynku.
Jakiej wartości się spodziewać? Z naszej praktyki: budynek z EU powyżej 140 kWh/(m²·rok) to kandydat do głębokiej termomodernizacji. Poniżej 80 kWh/(m²·rok) jest całkiem dobrze; taki poziom przyjmuje też jako punkt odniesienia program Czyste Powietrze. Nowe budynki celują dużo niżej, np. w standard EU30, czyli około 30 kWh/(m²·rok). To progi z doświadczenia audytora, nie z przepisu.
Energia końcowa
Ciepło trzeba wytworzyć i doprowadzić do pomieszczenia. Robi to źródło (kocioł, pompa ciepła, węzeł cieplny), potem rury, czasem zbiornik buforowy, na końcu grzejniki z regulacją. Na każdym etapie część ciepła się traci. Energia końcowa, nazywana też energią finalną, to energia, którą trzeba dostarczyć do budynku, żeby po tych stratach w pomieszczeniu zostało dokładnie tyle, ile wynosi energia użytkowa.
Dla ogrzewania rozporządzenie podaje (załącznik nr 1, pkt 4.1.2.1, wzory 15 i 16):
Qk,H = QH,nd / ηH,tot, gdzie ηH,tot = ηH,g · ηH,e · ηH,d · ηH,s
- QH,nd – roczna energia użytkowa do ogrzewania i wentylacji, kWh/rok,
- ηH,g – sprawność wytwarzania ciepła w źródle (dla pompy ciepła sezonowy współczynnik wydajności),
- ηH,e – sprawność regulacji i wykorzystania ciepła w pomieszczeniach,
- ηH,d – sprawność przesyłu ze źródła do pomieszczeń,
- ηH,s – sprawność akumulacji (bufor).
Do tego dochodzi energia pomocnicza, czyli prąd dla pomp obiegowych, wentylatorów i automatyki. Wskaźnik to EK = Qk / Af.
Wskaźnik energii końcowej to informacja o tym, ile kosztuje ogrzewanie i w jakim stanie jest instalacja. Z energii końcowej da się policzyć, ile gazu, węgla, pelletu czy ciepła sieciowego budynek zużyje. A to już są rachunki.
Przy kotłach, węźle cieplnym i grzejnikach elektrycznych EK zawsze jest wyższa od EU. Żadna instalacja nie działa bez strat. W tabeli 2 rozporządzenia sprawność wytwarzania wynosi np. 0,60 dla kotła węglowego sprzed 1980 r., 0,82 dla kotła węglowego wyprodukowanego po 2000 r. i 0,91–0,98 dla gazowych kotłów kondensacyjnych. Ale to tylko źródło. Po przemnożeniu przez sprawność przesyłu, regulacji i akumulacji całkowita sprawność instalacji 70% to już ładny wynik, a 80% zdarza się bardzo rzadko. Typowy starszy budynek: EU = 140, sprawność całkowita 0,70, czyli EK = 140 / 0,70 = 200 kWh/(m²·rok). Takie wyniki widzimy w praktyce.
A pompy ciepła? Pompa oddaje więcej ciepła, niż pobiera prądu, bo resztę bierze z powietrza, gruntu lub wody. Rozporządzenie przyjmuje dla pompy powietrze/woda 2,60 przy zasilaniu 55/45°C i 3,00 przy 35/28°C, dla gruntowych 3,50–4,00. Dlatego przy pompie ciepła EK jest zwykle niższa od EU. To nie błąd w świadectwie.
Energia pierwotna
Brakuje jeszcze jednego: skąd pochodzi energia. Kilowatogodzina z węgla, z biomasy i z prądu z sieci obciążają środowisko bardzo różnie. Do tego służy wskaźnik nieodnawialnej energii pierwotnej.
To wskaźnik środowiskowy, nie stricte energetyczny. Liczy się go tak (załącznik nr 1, pkt 3.1.2, wzór 5, oraz pkt 2.1):
Qp,H = Qk,H · wH + Eel,pom,H · wel, a EP = Qp / Af
- wH – współczynnik nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej dla nośnika energii w systemie ogrzewania,
- Eel,pom,H – roczna energia pomocnicza (prąd), kWh/rok,
- wel – współczynnik nakładu dla energii elektrycznej.
Analogicznie liczy się ciepłą wodę, a w budynkach niemieszkalnych także chłodzenie i oświetlenie wbudowane. Qp to suma tych części.
Współczynnik wi przyjmuje się z danych dostawcy nośnika energii. Dostawca ciepła sieciowego wyznacza go sam, według przepisów wydanych na podstawie ustawy o efektywności energetycznej. Jeśli takich danych nie ma, stosuje się tabelę 1 rozporządzenia, w brzmieniu nadanym rozporządzeniem Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 28 marca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 697), obowiązującym od 28.04.2023:
| Sposób zasilania | Nośnik energii | wi |
|---|---|---|
| Miejscowe wytwarzanie w budynku | olej opałowy, gaz ziemny, gaz płynny, węgiel kamienny, węgiel brunatny | 1,10 |
| energia słoneczna, wiatrowa, geotermalna | 0,00 | |
| biomasa | 0,20 | |
| biogaz | 0,50 | |
| Ciepło sieciowe z kogeneracji | węgiel kamienny lub gaz | 0,80 |
| biomasa, biogaz | 0,15 | |
| Ciepło sieciowe z ciepłowni | węgiel kamienny | 1,30 |
| gaz lub olej opałowy | 1,20 | |
| Sieć elektroenergetyczna systemowa | energia elektryczna | 2,50 |
Do 27.04.2023 współczynnik dla prądu z sieci wynosił 3,00. Świadectwa sporządzone przed tą datą mogą więc pokazywać wyższe EP dla budynków z pompą ciepła lub ogrzewaniem elektrycznym niż identyczne świadectwa wystawione dziś.
Wskaźnik energii pierwotnej to informacja o tym, czy ogrzewanie budynku jest ekologiczne.
Prosta reguła: gdy EP jest wyższe od EK, budynek korzysta głównie z paliw kopalnych albo z prądu z sieci. Gdy EP jest niższe od EK, w grę wchodzi biomasa, kogeneracja albo energia odnawialna.
To właśnie EP trafia na suwak świadectwa i to EP sprawdza się w projekcie nowego budynku. Czy to dobre podejście? Moim zdaniem dyskusyjne. Budynek z kotłem na pellet może mieć świetne EP przy przeciętnej izolacji i wysokich rachunkach. Dlatego zawsze patrz na wszystkie trzy liczby.
Przykład obliczeniowy: jeden budynek, pięć źródeł ciepła
To przykład obliczeniowy, nie dane klienta. Budynek wielorodzinny, Af = 2 000 m², energia użytkowa do ogrzewania i wentylacji QH,nd = 280 000 kWh/rok, czyli EU = 140 kWh/(m²·rok). Liczymy samo ogrzewanie, bez ciepłej wody i energii pomocniczej. Iloczyn sprawności regulacji, przesyłu i akumulacji przyjmujemy 0,75 dla każdego wariantu, co odpowiada starszej instalacji (założenie przykładu). Sprawności wytwarzania bierzemy z tabeli 2 rozporządzenia, współczynniki wi z tabeli 1.
| Źródło ciepła | ηH,g | ηH,tot | EK [kWh/(m²·rok)] | wH | EP [kWh/(m²·rok)] |
|---|---|---|---|---|---|
| Kocioł gazowy kondensacyjny 55/45°C, 50–120 kW | 0,95 | 0,71 | 196,5 | 1,10 | 216,1 |
| Pompa ciepła powietrze/woda 55/45°C | 2,60 | 1,95 | 71,8 | 2,50 | 179,5 |
| Węzeł kompaktowy z obudową, ciepło z ciepłowni węglowej | 0,99 | 0,74 | 188,6 | 1,30 | 245,1 |
| Ten sam węzeł, dostawca podał wi = 0,80 | 0,99 | 0,74 | 188,6 | 0,80 | 150,8 |
| Kocioł na pellet automatyczny, 100–600 kW | 0,85 | 0,64 | 219,6 | 0,20 | 43,9 |
Rachunek dla kotła gazowego: ηH,tot = 0,95 · 0,75 = 0,7125; Qk,H = 280 000 / 0,7125 = 392 982 kWh/rok; EK = 392 982 / 2 000 = 196,5; EP = 196,5 · 1,10 = 216,1 kWh/(m²·rok).
Co z tego wynika: – EU jest wszędzie taka sama, bo nie zmieniliśmy ani jednej przegrody. – Najniższa EK jest przy pompie ciepła, najniższe EP przy pellecie, który ma przy tym najwyższą EK. – To samo ciepło sieciowe może dać EP 245 albo 151. Różnicę robi współczynnik od dostawcy. Przy świadectwie budynku podłączonego do sieci zawsze prosimy o aktualne wi z ciepłowni. Na przykładzie trzech kamienic w Zielonej Górze, Wrocławiu i Opolu opisaliśmy to w osobnym wpisie o współczynniku wi dla ciepła sieciowego.
Przykład z naszego audytu: kocioł węglowy na pompę ciepła
Parterowy budynek biurowo-socjalny zakładu przemysłowego z lat 70., ok. 160 m². Ściany, strop i okna poprawiono w 2001 r. Grzał kocioł węglowy z lat 1980–2000, z nieizolowanymi rurami w pomieszczeniach nieogrzewanych. W audycie zaproponowaliśmy pompę ciepła powietrze/woda z buforem. Poniżej świadectwo przed i świadectwo projektowane po wymianie źródła (z OZC, dane zanonimizowane).
Ten sam budynek przed i po wymianie źródła ciepła: EU bez zmian, EK i EP w dół, OZE w górę.
| Przed: kocioł węglowy | Po: pompa ciepła powietrze/woda | |
|---|---|---|
| Sprawność wytwarzania ηH,g | 0,65 | 3,00 |
| Przesył · akumulacja · regulacja | 0,80 · 1,00 · 0,82 | 0,96 · 0,95 · 0,89 |
| Sprawność całkowita ηH,tot | 0,43 | 2,44 |
| EU [kWh/(m²·rok)] | 122,2 | 122,2 |
| EK [kWh/(m²·rok)] | 310,8 | 69,3 |
| EP [kWh/(m²·rok)] | 347,9 | 92,8 |
| Udział OZE w energii końcowej | 2,2% | 72,4% |
| Emisja CO₂ [t/(m²·rok)] | 0,111 | 0,040 |
EU się nie zmieniła, bo nie ruszaliśmy przegród. EK spadła 4,5 raza, bo sprawność całkowita wzrosła z 0,43 do 2,44. EP spadła mniej, prawie 3,7 raza, bo prąd z sieci ma wi = 2,50. Część prądu dla pompy pokrywa firmowa fotowoltaika, a energia z PV ma wi = 0, dlatego udział OZE skoczył do 72%. EP 92,8 to wciąż więcej niż 70 kWh/(m²·rok) wymagane dla nowego budynku tego typu. Następny krok to ocieplenie, które obniży EU.
Jak to wygląda na świadectwie
Na świadectwie charakterystyki energetycznej budynku znajdziesz: – wskaźniki EU, EK i EP w kWh/(m²·rok), – suwak EP: wartość dla ocenianego budynku i, dla porównania, wymaganie dla nowego budynku według warunków technicznych, – jednostkową emisję CO₂ i udział odnawialnych źródeł energii w energii końcowej, – obliczeniową roczną ilość nośnika energii (gaz, ciepło, prąd) dla każdego systemu.
Wskaźniki są liczone dla standardowego użytkowania, nie z faktur. Ogłoszenie o sprzedaży lub najmie musi podawać EU, EK, EP, udział OZE i emisję CO₂, jeśli świadectwo już jest (art. 13 ustawy z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków, t.j. Dz.U. 2024 poz. 101).
Świadectwa robimy dla mieszkań, lokali użytkowych i całych budynków, z Wrocławia w całej Polsce (świadectwo energetyczne we Wrocławiu). Odpowiedzi na częste pytania są w FAQ o świadectwach.
EP a warunki techniczne (WT 2021)
Dla nowych budynków i przebudów wymaganie EP wynika z rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. Dz.U. 2022 poz. 1225, ze zm.). Od 31.12.2020 r. obowiązywały tzw. wymagania WT 2021. Maksymalne EP na ogrzewanie, wentylację i ciepłą wodę wynosiło:
| Rodzaj budynku | EP max [kWh/(m²·rok)] |
|---|---|
| mieszkalny jednorodzinny | 70 |
| mieszkalny wielorodzinny | 65 |
| zamieszkania zbiorowego | 75 |
| użyteczności publicznej (bez opieki zdrowotnej) | 45 |
| opieki zdrowotnej | 190 |
| gospodarczy, magazynowy, produkcyjny | 70 |
Do tego doliczało się dodatek na chłodzenie, a w budynkach niemieszkalnych na oświetlenie wbudowane. W przykładzie obliczeniowym limit 65 kWh/(m²·rok) dla budynku wielorodzinnego mieści tylko wariant z pelletem, i to przed doliczeniem ciepłej wody i energii pomocniczej.
Stan na 14.11.2026. Dotychczasowe rozporządzenie o warunkach technicznych przestało obowiązywać 20 września 2026 r. Przez 18 miesięcy od tej daty inwestor może projektować według tych przepisów, jeśli złoży organowi oświadczenie o ich stosowaniu (art. 102a ustawy – Prawo budowlane, dodany ustawą z dnia 31 lipca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 1161). Nowego rozporządzenia o warunkach technicznych dotąd nie ogłoszono, więc w praktyce nadal pracujemy na wartościach WT 2021, także na świadectwach istniejących budynków.
Projekt nowego budynku wymaga sprawdzenia EP w projektowanej charakterystyce energetycznej.
Warto zapamiętać
We wszystkich opracowaniach energetycznych liczymy całą trójkę, ale programy mają swój ulubiony wskaźnik:
- Premia termomodernizacyjna i premia remontowa BGK: liczy się zmniejszenie rocznego zapotrzebowania na energię dostarczaną do budynku na ogrzewanie i ciepłą wodę, czyli w praktyce energii końcowej, wyliczane w audycie. Próg to zwykle 25%, przy modernizacji samego systemu grzewczego 10% (art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków). Nabór premii jest wstrzymany od 18.05.2026, szczegóły w Premie BGK wstrzymane: co z termomodernizacją. Audyt robimy w audycie termomodernizacyjnym.
- Kredyt ekologiczny (FENG): warunkiem była oszczędność energii pierwotnej co najmniej 30%. Ostatni nabór zakończył się 8.01.2026, kolejnego nie ogłoszono (stan na 14.11.2026). Więcej: audyt energetyczny do kredytu ekologicznego.
- Świadectwo charakterystyki energetycznej i projekt nowego budynku: EP jest na suwaku i w porównaniu z warunkami technicznymi.
Im niższe wszystkie trzy wskaźniki, tym lepiej dla budynku. A gdyby zapamiętać tylko jedno:
- Wskaźnik energii użytkowej (EU) = izolacyjność budynku,
- Wskaźnik energii końcowej (EK) = sprawność instalacji, wysokość rachunków,
- Wskaźnik energii pierwotnej (EP) = ekologia paliwa.
Najczęstsze pytania
Czym różni się energia końcowa od użytkowej?
Energia użytkowa to ciepło potrzebne w pomieszczeniach. Energia końcowa to energia dostarczona do budynku, czyli użytkowa podzielona przez całkowitą sprawność instalacji (Qk,H = QH,nd / ηH,tot). Przy sprawności 0,70 budynek z EU = 140 ma EK = 200 kWh/(m²·rok).
Dlaczego przy pompie ciepła EK jest niższa niż EU?
Bo sezonowa wydajność pompy jest większa od 1. Pompa powietrze/woda ma w rozporządzeniu współczynnik 2,60–3,00, czyli z 1 kWh prądu daje 2,6–3 kWh ciepła. Reszta pochodzi z powietrza.
Ile wynosi współczynnik wi dla prądu?
2,50 dla energii elektrycznej z sieci systemowej, od 28.04.2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 697). Wcześniej 3,00. Dla gazu ziemnego i węgla kamiennego spalanych w budynku 1,10, dla biomasy 0,20, dla słońca i wiatru 0.
Czy EP na świadectwie pokazuje moje rachunki?
Nie. Rachunki lepiej oddaje EK pomnożona przez cenę nośnika. EP to ocena środowiskowa paliwa, a obliczenia przyjmują standardowe użytkowanie, a nie faktyczne zużycie.
Ile powinno wynosić EP?
Dla nowego budynku wielorodzinnego według WT 2021 maksymalnie 65 kWh/(m²·rok), dla jednorodzinnego 70, dla użyteczności publicznej 45 (ogrzewanie, wentylacja i ciepła woda). Starszy budynek z kotłem często ma EP znacznie powyżej 150: przy EU = 140 i sprawności 0,70 wychodzi EK = 200 i EP = 220 kWh/(m²·rok).
Kto przygotował tekst
mgr inż. Michał Górczyński, prezes Optima RES, audytor energetyczny. EU, EK i EP liczy na co dzień w świadectwach, audytach termomodernizacyjnych i audytach przedsiębiorstw.
Od 2016 roku zajmuje się instalacjami wewnętrznymi, gospodarką cieplną budynków i efektywnością energetyczną przedsiębiorstw. Specjalizuje się w audytach o wysokim stopniu złożoności: zakładach przemysłowych, rozbudowanych instalacjach i budynkach o nietypowej charakterystyce energetycznej.
- ekspert-audytor Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK),
- Główny Audytor Energetyczny Adenergo Sp. z o.o., spółki powiązanej z Grupą Adeo (Leroy Merlin),
- członek Zrzeszenia Audytorów Energetycznych, nr leg. 3095, rekomendowany audytor ZAE do audytów w trybie ustawy o wspieraniu termomodernizacji i remontów,
- uprawniony do sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej na podstawie ustawy z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków (Dz.U. 2014 poz. 1200), numer wpisu do wykazu 17352 z dnia 25.08.2022.
Potrzebujesz świadectwa albo chcesz obniżyć EP?
Napisz, jaki to budynek lub lokal (przeznaczenie, powierzchnia, rok budowy, źródło ciepła) i po co potrzebne jest świadectwo albo audyt. Odpowiemy z wyceną w ciągu 3 dni roboczych.
Świadectwa: Sławomira Duczmal +48 785 488 122 · audyty: Michał Górczyński +48 785 525 861 · biuro@optimares.pl
Podstawa prawna: rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (Dz.U. 2015 poz. 376, zm. Dz.U. 2017 poz. 22, Dz.U. 2019 poz. 1829, Dz.U. 2023 poz. 697), załącznik nr 1 pkt 2.1, 3.1.2, 3.1.3 (tabela 1), 4.1.2 (tabela 2); ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków (t.j. Dz.U. 2024 poz. 101), art. 13; rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (t.j. Dz.U. 2022 poz. 1225, ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do 19.09.2026 r.; ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, art. 102a (Dz.U. 2026 poz. 1161); ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o wspieraniu termomodernizacji i remontów oraz o centralnej ewidencji emisyjności budynków (t.j. Dz.U. 2026 poz. 920), art. 3 i 7. Stan prawny na 14.11.2026. Pierwsza publikacja: 22.10.2024. Ostatnia aktualizacja: 14.11.2026.
